Posted in Գրականություն

Միքայել Նալբանդյան

Միքայել Նալբանդյանը ծնվել է Նոր Նախիջևանում (այժմ՝ Դոնի Ռոստով քաղաքի Պրոլետարական շրջան), 31-րդ գծի թիվ 39 փայտաշեն մեկհարկանի տանը` արհեստավորի ընտանիքում։ Սովորել է հայրենի քաղաքում՝ Գաբրիել Պատկանյանի դպրոցում։ Մի որոշ ժամանակ Միքայելը սովորել է իր ուսուցչի որդու՝ ապագա հայ ականավոր բանաստեղծ Ռափայել Պատկանյանի հետ միասին։ 1848 թվականի հուլիսին Նալբանդյանը որպես քարտուղար աշխատանքի է անցնում Նոր Նախիջևանի և Բեսարաբիայի թեմի առաջնորդարանում։ Նա մոտիկից է ծանոթանում ժողովրդի կյանքին, ատելությամբ համակվում տիրողների նկատմամբ։ 1853 թվականի ամռանը, թողնելով թեմի քարտուղարի պաշտոնը, Նալբանդյանը մեկնում է Մոսկվա։ Նալբանդյանը հայոց լեզու է դասավանդել Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանում՝ միաժամանակ սովորելով Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում՝ որպես ազատ ունկնդիր։ Նալբանդյանը աչքի էր ընկնում իր առաջադիմական հայացքներով, որի պատճառով իշխանությունները հետապնդում էին նրան։ Կարճ ժամանակ չանցած նրան ազատում են ուսուցչի պաշտոնից, որից հետո նա հաճախում է Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետ՝ որպես ազատ ունկնդիր։ Նալբանդյանի հետ միաժամանակ բժշկական ֆակուլտետում սովորել են ռուս մեծ ֆիզիոլոգ Ի. Սեչենովը,և ռուս նշանավոր գիտնական, կլինիկական բժշկագիտության մեջ ֆիզիոլոգիական ուղղության հիմնադիր Ս. Բոտկինը։ Հետագայում Նալբանդյանը երկու անգամ ուղևորություն է կատարում արտասահման։ Լոնդոնում եղած ժամանակ կապեր է հաստատում Գերցենի, Ն. Օգարյովի, Սեռնո Սոլովևիչի հետ։ 1854-1858 թթ. սովորում է Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում։ 1860 թ. ուղևորվում է Հնդկաստան, այցելելով եվրոպական մի քանի երկրներ 1862 թ. վերադառնում է արտասահմանից Նոր Նախիջևան և այնուհետև հուլիսի 14-ին ձերբակալվում է ցարական ոստիկանության գործակալների կողմից։ Նալբանդյանը վախճանվել է թոքախտից աքսորավայրում՝ Սարատով նահանգի Կամիշին քաղաքում, 1866 թ. մարտի 31-ին։

Միքայել Նալբանդյանը հեղափոխականի մի տիպար է իր ազգային գործունեության և բանաստեղծության մեջ։ Իր անդրանիկ ուղղությունը և գրական պատրաստությունը ձեռք է բերել Ռ.Պատկանյանի շնորհիվ։ Երբեք կանոնավոր դպրոց չի հաճախել. սեփական կրթությունը իր անձնական ջանքերի և աշխատության պտուղն է։ Նախիջևանում Խալիպյան աղայի դեմ պաշտպանեց ժողովուրդի իրավունքը։ Խնդիրը չլուծեց. փախավ Մոսկվա և նշանակվեց հայոց լեզվի ուսուցիչ։

Մոսկվայում սերտ բարեկամությամբ կապվեց Ստեփանոս Նազարյանցի հետ, որի՝ 1858 թվականին հրատարակած «Հյուսիսափայլ»-ի ամենամեծ աջակիցը եղավ։ 1859 թվականին առողջական պատճառներով մեկնեց Եվրոպայի կարևոր կենտրոնները։ 1860 թվականին գնաց Կալկաթա, իր ծննդավայրի և ուրիշ կարուտյալ քաղաքների համար մեծահարուստ հնդկահայերից կտակված գումարները փոխադրելու։ Երբ 1862 թվականին վերադարձավ, ևս մեկ անգամ մեկնեց եվրոպական գլխավոր կենտրոնները, բայց ենթարկվեց ոստիկանական քննության. նրա մոտ գտան ռուս հեղափոխականների նամակներ։ Նալբանդյանը իբրև կասկածելի գործիչ բանտարկվեց երեք տարով։ Բանտից ազատվելուց արդեն շատ վատ էր նրա առողջական վիճակը. անբուժելի թոքախտ էր։ Մահացավ 1866 թվականի մարտի 31-ին։

Նալբանդյանի գործը ամփոփվում է մի քանի բանաստեղծություններով` հրատարակված «Հյուսիսափայլ»-ի սյունակներում, «կոմս Էմմանուել» և այլ ծածկանուններով, Աղցմիք անունով գրաբար քերթվածներում, ընկերային հարցերի շուրջ հոդվածներում, ինչպես 1862 թվականին լույս տեսած «Երկրագործությունը որպես ուղիղ ճանապարհ», «Շերամաբուծություն» և վիպական փորձերի՝ ինչպես «Մինին խոսք՝ միւսին հարս», «Մեռելահարցուկ» վիպակներում։ Թարգմանել է Էոժէն Սիվի «Թափառական հրեան»։ Ունի աշխարհաբար մի թարգմանություն՝ Ղազար Փարպեցու «նամակ առ Վահան Մամիկոնյան», որը կատարել է բանտում։

Նալբանդյանի անունը գլխավորապես կապված է շուրջ տասնյակ հեղափոխական երգերի հետ, որոնց մեջ ցույց է տալիս ազատության սերն ու գաղափարը՝ բուռն ու կրքոտ շեշտով։ Այսպես, «Ազատություն», «Մանկության օրեր», «Մեր Հայրենիք» և այլն։ Իր բանաստեղծություններում ձգտում է հեղափոխությամբ արթնացնել ժողովրդին։

Posted in Գրականություն

Գրականություն

Րաֆֆին հայ գրող է, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ։ Ծնվել է հարուստ ազնվականի ընտանիքում, նախնական կրթությունն ստացել է տեղի ծխական ուսումնարանում։ 1847-ին մեկնել է Թիֆլիս, ուսանել Կարապետ Բելախյանցի դպրոցում։ 1852-ին ընդունվել է ռուսական պետական գիմնազիայի չորրորդ դասարանը։ Այնտեղ, չորս տարվա ուսումնառության ընթացքում, կազմավորվել են նրա գրական նախասիրությունները՝ Շիլլերի, Հյուգոյի, ռուսական ժամանակակից գրականության գեղարվեստական փորձի վրա։ 1856-ին, գիմնազիայի դասընթացը չավարտած, վերադարձել է Փայաջուկ՝ տնօրինելա գերդաստանի կառավարման գործը։ Սակայն ազգային-հայրենասիրական ռոմանտիկ գաղափարներով տոգորված Րաֆֆին այլ ասպարեզի համար էր նախակոչված։ Իր ծրագրերի իրականացման համար կարևոր նշանակություն տալով «կյանքի ուսումնասիրությանը», 1857–58-ին Րաֆֆին ճանապարհորդել է Պարսկաստանի և Թուրքիայի հայկական գավառներում, գրառել ժողովրդի նիստ ու կացի, բնաշխարհագրական տեղայնության, պատմական հիշատակների վերաբերյալ իր հարուստ տպավորությունները, որոնք հետագայում նյութ են տվել նրա ստեղծագործական մտահղացումներին։

50–60-ական թթ. Րաֆֆին արդեն ստեղծել էր բավական հարուստ գրական ժառանգություն։ Նա իր ձեռագիր տետրերում ուներ մի քանի տասնյակ բանաստեղծություն, պոեմներ («Դժոխքի կապալառուք», 1874, «Արայն պատերազմի դաշտումը», 1874, «Սառա», 1874), «Սալբի» (հրտ. 1911) վեպը, «Հարեմ» (1874) վիպակը, ուղեգրություններ և այլն: Գերազանցապես պարսկահայ իրականությունն արտացոլող այդ երկերի գաղափարական ելակետը լուսավորությունն է։ Լուսավորական աշխարհայեցության այս սահմաններում էլ Րաֆֆին ի հայտ է բերել գրկականության հասարակական նշանակությունը։ Մարդկության պատմությունը դիտելով որպես չարի և բարու հավիտենական պայքար, նա աշխարհի պատկերը գծում է լույսի ու ստվերի, իրականի ու իդեալականի հակադիր բևեռներում, որտեղ իրականը տգեղ է ու այլանդակ, իսկ իդեալականը՝ վեհ ու գեղեցիկ։ Այս իրողությունը գեղարվեստ. երկպլան կառուցվածք է տալիս «Հարեմ» և «Սալբի» գործերին՝ մի գծով պատկերելով ֆեոդ. իրականության այլանդակությունը՝ հետամնացության, գռեհկության, մարդկային իրավունքների ոտնահարման, բռնության սարսափներով, մի այլ գծով ասպարեզ տալով գաղափարական հերոսներին, որոնք ձգտում են վերափոխել կյանքը բանականության օրենքներով։

60-ական թթ. վերշերին քայքայվել էր Մելիք-Հակոբյանների տնտեսությունը, և գերդաստանը հասել սնանկության եզրին։ 70-ական թթ. սկզբին Րաֆֆին հաճախակի է եղել Թիֆլիսում, կապ հաստատել ազգային մտավորականության հետ՝ ձգտելով մտնել գրական-հասարակական գործունեության ասպարեզ։ Ընդունելով Գ. Արծրունու հրավերը՝ Րաֆֆին դարձել է «Մշակ»–ի գլխ. աշխատակիցը և թերթի էջերում տպագրել իր գեղարվեստ. պատկերները («Գեղեցիկ Վարդիկը», 1872, «Անբախտ Հռիփսիմեն», 1872, «Սով», 1872, «Մի օրավար հող», 1873, «Բիբի Շարաբանի», 1876 և այլն), հրապարակախոսական հոդվածներն ու ուղեգրությունները, որոնց նյութը պարսկահայ իրականությունն է՝ սոցիալական ու ազգային թշվառության ողբերգական հետևանքներով։ Կենսական հարցադրումները, թարմ գաղափարները, մշակված լեզուն և պատկերավոր ոճը Րաֆֆու պատկերներին տալիս են հասարակական լայն արձագանք՝ գրողին բերելով համազգային հռչակ։ 1875—1877-ին Րաֆֆին աշխատել է Թավրիզի Արամյան դպրոցում որպես հայոց լեզվի և պատմության ուսուցիչ։ 1877—79-ին դասավանդել է Ագուլիսի հայկական դպրոցում, սակայն, բախվելով պահպանողական մտայնությանը հարող միջավայրի հետ, վերադարձել է Թիֆլիս, որտեղ և մնացել է մինչև կյանքի վերջը՝ զբաղվելով միայն գրական գործունեությամբ։

70-ական թթ. Րաֆֆուու աշխարհայացքը որոշակի առաջընթաց է կատարել լուսավորական ռոմանտիզմից դեպի պոզիտիվ սոցիոլոգիան։ Հետևելով ժամանակի սոցիալական ուսմունքներին, նա եկել է այն համոզման, որ հասարակության զարգացումը ենթարկված է որոշակի օրենքների, և դրանք պարտադիր են բոլոր ազգերի ու ժողովուրդների համար։ Նման հայացքը մի կողմից վերանայումներ էր գծում հայ ժողովրդի ազգային ու սոցիալական զարգացման վերաբերյալ նրա ըմբռնումների մեջ, մյուս կողմից ընդլայնում էր նրա գեղարվեստական ու հրապարակախոսական հարցասիրությունների ընդգրկումն ու բովանդակությունը։ «Ընտանիքի կերբերոսներ» (1872), «Նամակ Կ. Պոլսից» (1873), «Վաճառականությունը հայերի մեջ» (1872), «Նամակ Պարսկաստանից» (1876) և այլ հրապարակախոսական հոդվածներում Րաֆֆին արծարծել է տնտեսական, բարոյական, կրթական և այլ բնույթի հարցեր, գեղարվեստորեն պատկերել կյանքի բազմազան ոլորտներ։ «Խաչագողի հիշատակարանը» (1869—70, հրտ. 1882—83) վեպում նա առաջադրում է անհատի քաղաքացիական պարտքի գաղափարը։ Ցույց տալով չարության, մարդատյացության, ընչաքաղցության բնազդական կրքերի արթնացումը մարդու էության մեջ, գրողն իր հերոսներին հանգեցնում է այն գիտակցության, որ մարդիկ բարի կամ չար չեն ծնվում, այլ այդպիսին են դառնում հասարակական մթնոլորտի ազդեցությամբ։ Հետևաբար, մարդկային գործունեությանն օգտակար ուղղություն տալու համար անհրաժեշտ է բարեփոխել հասարակությունը։ Արթնացնելով իր հերոսների քաղաքացիական գիտակցությունը՝ Րաֆֆին նրանց հայացքն ուղղում է դեպի ազգային-ազատագրական պայքարի ասպարեզը։ «Զահրումար» (1871, հրտ. 1895), «Ոսկի աքաղաղ» (1870, հրտ. 1882), «Մինն այսպես, մյուսն այնպես» (1890) վեպերում նա պատկերում է առևտրական բուրժուազիայի կենցաղն ու բարքերը։

Հայ ազգային-ազատագրական շարժման վերելքը, կապված 1877—78-ի ռուս-թուրքական պատերազմի իրադարձությունների հետ, ամբողջ խորությամբ բացահայտեցին Րաֆֆու ստեղծագործական տաղանդի հնարավորությունները։ Մի շարք հրապարակախոսական հոդվածներում, «Ճանապարհորդություն Թիֆլիսից մինչև Ագուլիս» (1878) ուղեգրության մեջ, «Ջալալեդդին» (1878) վիպակում, վերլուծելով ազատագրական շարժման իրական հանգամանքները և միանգամայն ապարդյուն համարելով Հայկական հարցի լուծման եվրոպական դիվանագիտության ուղին, Րաֆֆին առաջադրում է ազգային-ազատագրական պայքարի գաղափարը՝ արևմտահայ ժողովրդի գլխավոր խնդիրը համարելով այդ գաղափարի «անդադար և անընդհատ նախապատրաստությունը»։ Այս ծրագրի գեղարվեստական արտահայտությունը հանդիսացան «Խենթը» (1881) և «Կայծեր» (հ. 1-2, 1883-87) վեպերը։ «Կայծեր»–ը XIX դ. հայ ազատագրական շարժումների գեղարվեստական հանրագիտարանն է, նորագույն շրջանի հայոց պատմության ասք-էպոսը։ Իր ընդգրկումներով, պատմա-փիլիսոփայական հագեցվածությամբ և գեղարվեստ. հյուսվածքով նա զարգացման նոր աստիճանի բարձրացրեց հայ ազգային վեպը։ «Դավիթ Բեկ» (1882) վեպն արտացոլում է XVIII դ. սկզբի ազատագրական շարժման իրադարձությունները և հայոց պետականության ստեղծումը Սյունիքում։ «Խամսայի մելիքություններ» (1882) ժամանակագրությունը ներկայացնում է Արցախ–Ղարաբաղի մելիքների մաքառումը անկախության համար։ «Սամվել» (1886) վեպի նյութը վերաբերում է IV դ. կեսի սոցիալ–քաղական բարդ իրադարձություններին, երբ Պարսկաստանի և Բյուզանդիայի աքցանի մեջ առնված հայոց թագավորությունը ձգտում էր հաստատել ժողովրդի էթնիկական ինքնությունն ու պետ. անկախությունը։ «Պարույր Հայկազն» (1884) վիպակում, պատմական զուգահեռի վրա դնելով Մովսես Խորենացուն և Պարույր Հայկազնին (Պրոերեսիոսին), Րաֆֆին կոսմոպոլիտիզմը հակադրում է հայրենասիրությանը, հաստատելով, որ փառքի հավերժությունն ու անմահությունն անբաժանելի են հայրենիքի գաղափարից։ Գրողի պատմափիլիսոփայության մեկնակետը ազգային միասնության գաղափարն է։ Ընդհանրացնելով անցյալի փորձը՝ նա ազատագրական շարժման դասերից այն հետևությունն է անում, թե ազգային դժբախտության պատճառը անմիաբանությունն է, որը հայոց պատմության վրա դրոշմել է դավաճանության դատակնիքը։ Սակայն, որպես գեղագետ, Րաֆֆին դավաճանությունը դիտում է ոչ միայն սոցիալական ու քաղական շարժերի տեսանկյունից, այլև այն փոխադրում է մարդկային հոգեբանության ոլորտը։ Նրա վեպերի հերոսները, պատմական անձ լինելու հետ միաժամանակ, բարոյական որոշ սկզբունքի կրողներ են և անդրադարձնում են մարդկային վարքի էթիկական գնահատականը։ Ըստ այղ գնահատականի՝ հայրենասիրությանը բացարձակ է, որին պետք է զոհաբերել ամեն ինչ։ Րաֆֆին կատարելագործեց հայ դասական պատմավեպի գեղարվեստական փորձը։

Րաֆֆու ստեղծագործության էական բաժինն են կազմում գրական-քննադատական հոդվածները։ Երկերի առաջաբաններում, «Պ. Հայկունու կրիտիկան և «Կայծերը» (1883), «Վիպագրությունը ռուսահայերի մեջ» (1887) և այլ հոդվածներում ու գրախոսություններում նա արձագանքել է ընթացիկ գրական շարժման բնորոշ երևույթներին, արծարծել գրողի անհատականության, ստեղծագործական երեվակայության, քննադատության մեթոդի, XIX դ. հայ գրականության զարգացման գլխավոր օրինաչափությունների, գրական երկի ձևի ու բովանդակության, ժամանակակից և պատմական վեպի տեսության հարցեր, որոնք նշանակալից ներդրում են հայ գրականագիտական քննադատական մտքի պատմության մեջ։

Խորապես կապված ազգային մշակույթի ավանդույթների հետ և յուրացնելով ռուս և եվրոպական գրականության նվաճումները, Րաֆֆին հայ գրականությունը մերձեցրեց ժամանակի համաշխարհային գրականության չափանիշներին։ Րաֆֆին գեղարվեստական խոսքի նորարար է։ Նա որակական նոր աստիճանի բարձրացրեց հայ արձակը՝ մշակելով վեպի, վիպակի, պատմվածքի, նամականիի և ուղեգրության ընտիր նմուշներ։

Posted in Գրականություն

Սայաթ-Նովա

Սայաթ-Նովան ուշ միջնադարի հայ բանսատեղծ-աշուղ է։ Սայաթ-Նովայի մանկությունն ու պատանեկությունն անցել Է Թիֆլիսում։ Երգն ու երաժշտությունը նրան հմայել են դեռ փոքրուց, գուցեև հոր ու մոր ազդեցությամբ։ Մինչև երեսուն տարեկանը Սայաթ-Նովան կատարելագործվել է աշուղական արվեստի մեջ, սովորել եղանակներ և պարզ ու խառը չափեր, հորինել խաղեր՝ հարմարեցնելով հատուկ մեղեդիներ, և կատարել ժող. հավաքույթների ժամանակ։

Մեզ է հասել Սայաթ-Նովայի ավելի քան 230 խաղ, որոնք ամփոփված են իր սեփական ձեռքով գրած, որդու՝ Օհանի կազմած ու արտագրած և վրաց թագավորի գրագիր Պենդելենց Հովանեի վավերացրած դավթարներում, բանահյուսական զանազան ժողովածուներում կամ մնացել են ժողովրդի հիշողության մեջ և աստիճանաբար գրի առնվել ու հրատարակվել։ Հայերեն և վրացերեն խաղերը հրատարակված են ամբողջությամբ, իսկ ադրբեջաներեն հորինվածները՝ կիսով չափ։ Հայերեն են թարգմանված Սայաթ-Նովայի վրացերեն բոլոր երգերը, իսկ ադրբեջաներեն գրվածներից՝ 65-ը։

Սայաթ-Նովան հայ և վրաց աշուղական բանաստեղծության մեջ մեծ հեղարշրջում է կատարել մասնավորապես լեզվի առումով, ըստ էության՝ նրանով է սկսվում մայրենի լեզվով խաղը հայ և վրաց իրականության մեջ։ Սայաթ-Նովան նաև առաջինն է, որ հորինել ու երգել է վրացական խաղեր՝ օգտագործելով պարսկական բանաստեղծության ձևերը, այս նորարարության համար հրավիրվել է պալատ և կարգվել Կախեթի վրաց թագավոր Հերակլ II-ի սազանդար։ Սայաթ-Նովայի կյանքը խաղաղ չի անցել, դավեր են նյութել նրա դեմ, հեռացնել տվել պալատից (ըստ որոշ ուսումնասիրողների՝ 1753-ին և 1759-ին՝ վերջնականապես)։

Ընդունված է այն կարծիքը, որ նա սիրահարված էր վրաց Հերակլ 2-րդ արքայի քրոջը՝ Աննային: Սակայն որոշ մասնագետներ նշում են, որ իրենց ուսումնասիրությունների ընթացքում երբեք չեն հանդիպել այս փաստը հաստատող որևէ նյութ: Փոխարենը, իր թուրքերեն երգերից մեկում Սայաթ-Նովան նշում է Դալիթա անունով մի աղջկա անուն և երգում սիրո խոսքեր նրա պատվին: Ենթադրվում է, որ Դալիթան մի հույն գեղեցկուհի էր, որի հանդեպ անտարբեր չէր Սայաթ-Նովան:

Կա վարկած, որ Սայաթ-Նովային վտարել են վրաց արքունիքից հենց Աննայի հանդեպ ունեցած սիրո համար: Նա որոշ ժամանակ անց վերադարձել է այնտեղ և կրկին սկսել գաղտնի հանդիպել Աննայի հետ: Գաղտնիքը բացահայտվել է, և Աննային ամուսնացրել են մի իշխանի հետ, իսկ Սայաթ-Նովային ոչ միայն նորից վտարել են արքունիքից, այլ նաև հեռացրել վրացական բարձրաշխարհիկ հասարակությունից: Նա էլ ամուսնացել է Մարմար անունով մի լոռեցի կնոջ հետ և ունեցել 4 երեխա: Սակայն սա էլ այնքան չի համապատասխանում իրականությանը: Բանն այն է, որ Սայաթ-Նովան սիրում էր իր երգերում ծաղրել հատկապես բարձրաշխառհիկ հասարակությանը: Եվ այսպես, նա երգիծական երգեր է գրել՝ նվիրված Անտոն Կաթողիկոսին, Վախթանգ արքայազնին, և այլոց: Ասում են, որ նա չափն այնքան է անցել, որ նրան վտարել են արքունական աշուղի բարձր պաշտոնից: Աշուղն իր հայտնի ստեղծագործություններից մեկում նույնիսկ ասում է՝ «Ո՞ւմ մեղադրեմ, ինչի՞ց եղավ, էս ամենն իմ խելքից եղավ»:

Սայաթ-Նովան մեծ ծառայություն ունի ուշ միջնադարի հայ գրկականության ու հոգևոր մշակույթի ասպարեզում։ Նա հայոց գուսանական-ժողովրդական քնարերգության բարձրակետն է, բնությունից շռայլորեն օժտված արվեստագետ, որ վերածնել է հայոց քաղ. ինքնուրույն կյանքի մասնատման ու անկման պատճառով այլափոխված գուսանական արվեստը, այն դրել նոր հունի մեջ՝ հեղաշրջելով XVI դ. ծայր առած աշուղական բանաստեղծության ձևն ու բովանդակությունը։ Կովկասում և Մերձավոր Արևելքի երկրներում լայն տարածում գտած, մասամբ էլ անցեղ ու անհայրենիք, թափառական երգիչ-նվագածուների թուրքալեզու խաղերին՝ Սայաթ-Նովան հակադրել է հայալեզու երգերն ու խորապես մարդկային ապրումներ արտահայտող ստեղծագործությունները և կամրջել միջնադարյան բանաստեղծությունն ու ձևավորվող նոր քերթությունը, ժող. խաղն ու անձնական քնարերգությունը։ Նա հայ իրականության մեջ առաջին բանաստեղծն է, որ բազմալեզու ստեղծագործությամբ մեծ դեր է խաղացել Կովկասի ժողովուրդների հոգևոր մերձեցման գործում։ Սկսած XVIII դ. 2-րդ կեսից՝ նրա ազդեցությունն են կրել վրացի, ադրբեջանցի և հայ շատ բանաստեղծներ ու աշուղներ։ Սայաթ-Նովան. իր հաստատուն տեղն ունի նաև վրաց քնարերգության պատմության մեջ։

1759-ին Հերակլ II-ի հարկադրանքով նա քահանա է ձեռնադրվել Տեր Ստեփանոս անունով և շատ չանցած ուղարկվել Կասպից ծովի հվ. ափին գտնվող Էնզելի նավահանգիստը։ Այստեղ երգիչն «ապաշխարել» և արտագրել է Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» պոեմը (1760)։ Ե՛րբ է վերադարձել հայրենիք, ստույգ հայտնի չէ։ 1766-ին ապրել է Զաքաթալայից Շամախի տանող առևտր. ճանապարհի վրա ընկած Կախի փոքրիկ ավանում (եղել է քահանա), որտեղ արտագրել է մեկ ուրիշ ձեռագիր՝ Աստվածաշնչի հատվածներից բաղկացած մի ժողովածու (երկու ձեռագրերն էլ պահվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում)։ 1768-ին մահացել է կինը՝ Մարմարը, թողնելով չորս անչափահաս զավակ (Հովհաննես, Մելքիսեթ, Սառա և Մարիամ)։ Այդ կամ հաջորդ տարվանից Սայաթ-Նովա-Տեր Ստեփանոսը փոխադրվել է վանք, ծառայել Թիֆլիսում հաստատված Հաղպատի միաբանության առաջնորդարանում, իսկ 1778-ից, երբ վերաշինվել է Հաղպատի վանքը, կարգվել է Սուրբ Նշան վանքի լուսարար։ Հետագայում (հավանաբար 1784-ին) միաբանության հետ նորից վերադարձել է Թիֆլիս։ 1795-ի սեպտեմբերին, Աղա-Մահմադ խան Ղաջարի արշավանքի օրերին, զոհվել է և թաղված է Ս. Գևորգ եկեղեցու բակում։

Սայաթ-Նովայի կյանքը նյութ է դարձել գրական երկերի (վեպ, նովել, պոեմ, դրամա, բալլադ, ոտանավորներ) և արվեստի ստեղծագործությունների (օպերա, կինոնկար, թեմատիկ նկարներ)։ Նրա երևակայական նկարն ստեղծել են Գ. Շարբաբչյանը, Հ. Ռուխկյանը, քանդակել է Ա. Հարությունյանը։ Սովետական Հայաստանում Սայաթ-Նովայի անունով են կոչվում դպրոցներ, փողոցներ, գուսանական-երաժշտական խմբեր։ Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել են ռուս, և աշխարհի մի շարք այլ լեզուներով։
1963-ի խաղաղության համաշխարհային խորհրդի որոշմամբ նշվեց Սայաթ-Նովայի ծննդյան 250-ամյակը։

Posted in English, Uncategorized

Competition or co-operation

Some people think that a sense of competition should be encouraged in children. Others believe that children who are taught to co-operate rather than compete become more successful adults. And my opinion is that co-operation is better than the competition. When parents encourage competition consequently their children start to see their sisters, brothers, and maybe friends as competitors and I don’t think it’s really good to see your friend as a competitor because you won’t be truly happy with their success and achievements. Besides, when a person sees everyone as a competitor in the future he can’t work in a team with his co-workers because of a sense of competition. Maybe he will be upset because in teamwork everyone gets equal achievement and no one is going to be the first. In my opinion, if you want your children to be successful you should tell them to do their best and be in competition only with themselves.

Posted in Ուսումնական շրջանների ամփոփում

Հաշվետվություն

Ահա ավարտվեց ևս մեկ ուսումնական տարի՝ նախավերջինը: Տարվա ընթացքում շատ հետաքրքիր նախագծեր եմ իրականցրել, հանդիպումների եմ մասնակցել, իհարկե ճամփորդել եմ: Ամենահետաքրքիր և ձեռքբերումներով լի շրջաններից մեկն էր: Ուսումնական տարին սկսեցի ճամփորդությունով դեպի Կապս:

Այս տարվա ընթացքում անգլերենից շատ հետաքրքիր նախագծեր ենք իրականացրել, որոնք կարող եք տեսնել այստեղ: Թարգմանությունների շարք եմ հասցրել ստեղծել, որոնք բոլորը շատ հետաքրքիր թեմաների շուրջ են, որոնք թարգմանելու ընթացքում բացի որոշ հմտություններ զարգացնելուց նաև հետաքրքիր տեղեկություններ եմ ստացել: Մասնակցել եմ տարբեր կլոր սեղանների, քննարկումների, որոնց ընթացքում հանդիպել ենք հետարքիքր մարդկանց հետ կամ քննարկումներ ունեցել:

Ձմռանը նաև հասցրեցի լինել Աստղիկ ջրվեժում, որն իր գեղեցկությամբ աննկատ չէր կարող մնալ և այնտեղ չլինելով մի մեծ բան կկորցնեի: Ռազմամարզական ճամբարն էլ իհարկե անպակաս է, որն այս տարի ի դեպ շատ յուրահատուկ հետաքրքիր անցավ, քանի որ ծրագրում փոփոխություններ էին եղել և երեք օրվա փոխարեն այս անգամ չորս օր վայելեցինք Արատեսը:

Այսիպիսով ավարտվեց ուսումնական շրջանը շատ սպասված ճամբարով:

Posted in Uncategorized

Չբացահայտված դեպքերի հետքերով

Այս տարվա ամառային և ձմեռային ճամաբարի ընթացքում մեր ջոկատի ամենասիրելի զբաղմունքը երևի թե եղել է դետեկտիիվ խաղը, որի ընթացքում մենք բացահայտում էինք սպանություններ: Խաղը անգլերեն էր և այն խաղալով, վերլուծելով մենք նաև զարգացնում էինք մեր լսելու, խոսելու հմտությունների, միաժամանակ նաև հաճույքի էինք ստանում: Խաղի մեջ ներառված էր բոլոր նորությունները, կասկածյալներն իրենց ցուցմունքներով, նկարներով: Մեր առաքելությունն էր ուսումնասիրել ամեն բան, վերլուծել և արդյունքում հասկանալ, թե ով է մեղավորը:

Այսպիսի խաղերը շատ հետաքրքիր և տարբերվող են, բացի այդ զարգացնում են մտածողությունը, վերլուծողականությունը: Նաև ոգևորում է այն փաստը, որ մենք այնքան լավ էինք ուսումնասիրել ամեն մի մանրուք, որ ճիշտ ուղու վրա էինք և գտել էինք ճիշտ մեղավորին: Այս խաղի շնորհիվ ճամբարը դարձավ էլ ավելի հետաքրքիր:

Posted in Ուսումնական Արձակուրդ-Ճամբարներ

Ճամբարային առաջին շաբաթվա ամփոփում

Ավարտվեց ճամբարային առաջին շաբաթը, որն այնքան հագեցած էր, որ չնկատեցինք էլ, թե ինչպես անցավ։ Այս շաբաթվա ընթացքում մենք արդեն հասցրեցինք բացահայտել մեր խաղի մեղավորին, որի համար մեզնից շատ ժամանակ պահանջվեց, ամեն ինչ այդքան լավ էր մտածված, բայց մենք իհարկե կարողացանք բացահայտել։ Ունեցանք խոհանոցային օր, որի ընթացքում բաժանվել էինք խմբերի և տարբեր տեսակի ուտեստներ էինք պատրաստում, ճամբարային առօրյայի ամենահիշվող պահերը լինում են թիմային աշխատանքի շնորհիվ։ Տիկին Նունեի հետ մի նախագիծ սկսեցինք, որի ընթացքում պետք է Ներսես Շնորհալու մասին տեղեկություններ թարգմանեն այլ լեզվով, որպեսզի հնարավորինս շատ տեղեկություն լինի համացանցում` օտարերկրացիներին հասանելի։ Նաև ընկեր Հասմիկի հետ ալտերնատիվ թատրոն խաղացինք։ Այսպիսով ավարտեցինք ճամբարային առաջին շաբաթը, որը լի էր տարատեսակ հետաքրքիր նախագծերով և խաղերով։

Posted in Խորացված

Մարդկային վախերի մասին հետաքրքիր փաստեր

Վախը հուզական վիճակ է, որը ծնվում է մարդու հետ և ամբողջ կյանքում հետապնդում նրան այս կամ այն իրավիճակում: Կան վախեր, որոնք կյանքի ընթացքում հաղթահարվում են, կան վախեր՝ մնում են մինչև կյանքի վերջ: Ահա մի քանի հետաքրքիր փաստ վախերի մասին:

  1. Վախերը չեն առաջանում մեծ, սարսափելի իրադարձության պատճառով։

Եթե դուք վերագրում եք ձեր վախը բարձրությունից այն սարսափելի անկմանը, որ զգացել եք երեք տարեկանում, կարող եք զարմանալ՝ պարզելով, որ հավանաբար սխալվում եք: Վախերը զարգանում են գենետիկայի և շրջակա միջավայրի միջոցով: Փայնը նշում է երկու գործոն, որոնք զարգացնում են երեխաների անհանգստությունը: Առաջին գործոնն այն է, որ երեխաները նորություններին մեծ վախով են վերաբերվում, իսկ երկրորդ գործոնը կապված է ծնողների տագնապների, վախերի հետ: Այսինքն վախերը ստեղծվում են նաև գենետիկորեն և շրջապակա միջավայրի միջոցով: Ծնողների մանկական վախերը, անհանգստությունը փոխանցվում է նաև երեխային:

  1. Որոշ վախեր համընդհանուր են բոլոր մշակույթներում

Կա շատ ամուր կապ տարիքի և վախերի տեսակների միջև: Վաղ մանկության շրջանում տարածված են վախը օտարներից և բաժանումից: Հաջորդ փուլը կոնկրետ առարկաների (կենդանիներ, միջատներ) և երևույթների (ամպրոպ, մութ) հանդեպ վախերն են: Դեռահասության շրջանում վախերը կենտրոնանում են սոցիալական փորձառությունների վրա, օրինակ՝ ծաղրի առարկա դառնալ, չհասկացվել և այլն: Մեծահասակները ավելի վերացական վախեր ունեն, ինչպիսին օրինակ ձախողումն է:

  1. Անհանգստության խանգարումներ ունեցող անհատները սարսափելի իրավիճակների հանդեպ սովորական վախի արձագանքներ են ունենում

Դուք կարող եք ակնկալել, որ անհանգստության խանգարումներ, ֆոբիաներ կամ հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումներ ունեցող մարդիկ կունենան սարսափելի վախի արձագանք բոլոր վախենալու երևույթներին: Բայց այս խանգարումներն ունեցող մարդիկ վախի նորմալ արձագանքներ են ցուցաբերում սարսափելի իրավիճակներին: Անհանգստություն ունեցող մարդիկ սարսափելի չեն վախենում բոլոր իրավիճակներից, ավելի շուտ նրանք ավելի մեծ վախ և անհանգստություն են զգում կոնկրետ իրավիճակներում, որոնք կապված են նրանց տրավմաների հետ:

  1. Մանկության տարիներին անհանգստությունը նորմալ է

Մանկության տարիներին կասշկանդված, անհանգստացած, վախեր ունեցող երեխաները հիմնականում հաղթահարում են այդ փուլը և չեն դառնում այդպիսի մեծահասակներ, չնայած որոշ դեպքերում վախերը պահպանվում են։

  1. Անվախ անհատները սովորական վախի արձագանք չունեն սարսափելի իրավիճակներին

Ի տարբերություն տագնապային խանգարումներ ունեցող մարդկանց, ովքեր վախի նորմալ արձագանք ունեն սարսափելի իրավիճակներին, անվախ մարդիկ չունեն: Անվախ մարդիկ անվախ են նույնիսկ սարսափելի իրավիճակներում։ (Անվախ մարդը, օրինակ, ավիավթարի ժամանակ հանգիստ կլիներ:) Ինչո՞ւ են նրանք անվախ: Նյարդաբաններն աշխատում են պատասխանը գտնելու համար, առայժմ որոշ ապացույցներ կան, որ մարդիկ, ովքեր անվախ են, ունեն նյարդային արձագանքի օրինաչափություններ, որոնք կարելի է ակնկալել: Այսինքն՝ անվախ մարդիկ հակած են չօգտագործել ուղեղի այդ հատվածները, մինչդեռ շատ վախկոտ մարդիկ չափից շատ են օգտագործում:

  1. Վախերը կարող են վերանալ

Բնակչության մոտ 10-20%-ը վախենում է թռչելուց: Բայց այս դեպքում անհետացումը նույնը չէ, ինչ դինոզավրերի համատեքստում: Վախի վերացումը վախի նվազեցման գործընթաց է՝ ստեղծելով ոչ վախենալու հիշողության ասոցիացիաներ: Օրինակ՝ մկնիկը սովորեցրել է լույսը կապել բարձր աղմուկի հետ։ Եթե ​​մկնիկը զգում է լույսը առանց բարձր աղմուկի, մկնիկը կձևավորի լույսի հետ կապված նոր (և ավելի հաճելի) հիշողություններ: Հաճելի հիշողությունների այլընտրանքային հավաքածուն կլրացվի (բայց ոչ կջնջի) սկզբնական վախկոտ հիշողություններով:

  1. Սթրեսի հորմոնները ուժեղացնում են վախի մարումը:

2010 թվականին կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, թե ինչպես է սթրեսի հորմոն կորտիզոլը ազդում այն ​​հիվանդների վրա, ովքեր բարձրության վախի պատճառով ենթարկվում են էքսպոզիցիոն թերապիայի (նաև հայտնի է որպես ակրոֆոբիա): Կարող է տարօրինակ թվալ, որ սթրեսի հորմոնը նվազեցնում է վախը, սակայն ապացուցվել է, որ կորտիզոլը բարելավում է մարդկանց և կենդանիների նոր տեղեկատվության հիշողությունը, ինչը օգնում է ճնշել վախը բացահայտման թերապիայի ժամանակ:

Աղբյուրը՝ http://scienceandentertainmentexchange.org/blog/eight-facts-you-didnt-know-about-fear/

Posted in Գրականություն

Գրականություն. 17.05.22

«Մհեր» ճյուղը

Մհերը եղել է Սանասարի և Դեղձուն-Ծամի կրտսեր որդին՝ Օհանի և Վերգոյի եղբայրը և երկրորդ ճյուղը հենց նրա մասին է։ Էպոսում Մհերին հաջողվում է պատռել մի մարդակեր առյուծի երախ։ Այդ քայլից հետո նրան սասունցիները տալիս են «Առյուծաձև Մհեր» կամ «Առյուծ Մհեր» պատվանունը։ Մհերը իր մոր ձեռքով օծվում է Սասնա տան կառավարիչ։ Տարիներ անց Մհերը դառնում է չափահաս և գալիս է ամուսնանալու ժամանակը։ Նրա ավագ եղբայրը՝ Օհանը և նրա քեռին՝ Թորոսը գնում են Կարս` Թևաթորոս թագավորի դստեր ձեռքը ուզելու, սակայն իմանում են, որ նրա արքայադուստրը գտնվում է Սպիտակ դև թագավորի գերության մեջ։

Իմանալով այս մասին՝ Մհերը կարողանում է հաղթել Սպիտակ դև թագավորին և նրա փահլեվաններին, ամուսնանալով գերության մեջ գտնվող արքայադստեր` Արմաղանի հետ։ Մհերը կառավարել է Սասունը Արաբական տիրապետության շրջանում։ Նրա հայրը կարողացել էր պայքարել և հաղթել Բաղդադի խալիֆին և նրա առաջ ծառացել էր Եգիպտոսի խնդիրը։ Մհերի կառավարման առաջին տարիներին Սասունը հարկատու էր Մըսրին։ Նա կարողանում է գնալ և Մելիք իշխանի հետ համաձայնության գալով Սասունը դարձնել Եգիպտոսից անկախ երկիր։ Իր խոստումը չդրժելով Մըսրա Մելիքի մահից հետո նա գնում է Սասուն և տերության կանգնում Եգիպտոսի թագուհի Իսմիլին։ Իսմիլը կարողանում է Մհերին օգտագործել և որդի ունենալ։ Երդումը դրժելու համար Մհերին և Արմաղանին Աստված պատժում է և ասում, որ երբ նրանք որդի ունենան, նույն օրը պետք է մահանան և մահանում են հենց այդ դեպքի հետևանքով։ Մեծ Մհերն իր տեսակով կռվարար չէր, պայմանավորվող էր և շատ արդար, նաև համարձակ, իր երկրի մասին մտածող:

Posted in English

Why do people immigrate to other countries?

There are different reasons why people immigrate to other countries. Some people want to have a good education, a good job, live in good conditions that their country doesn’t allow. Very often people can be judged to be leaving their homeland, but everyone chooses in which country to live, work, maybe a person finds more opportunities in another country than in his homeland. And also it doesn’t mean that person doesn’t love his country. I don’t think it is a betrayal, because people can work, study in another country, and then use their knowledge for the benefit of their country. Sometimes people make decisions that don’t want to. People always strive for the best life so if someone finds that he’ll be happier in another country I think it’s normal.